صفحه اصلی > تاریخ کد خبر: 36736
ف
نقدی تاریخی بر تفکر توسعه برونزا؛

دوگانه توسعه-پیشرفت؛ از قاجاریه تا کنون!

افرادی همچون سیدجمال الدین اسدآبادی، جلال آل احمد و علامه اقبال لاهوری در زمره کسانی قرار می گیرند که به صورت واضحی با پیروی از روند "توسعه غربی" مخالف بوده اند. مرور اقوال تاریخی طرفداران توسعه غربی اما خالی از لطف نخواهد بود.

"دوراهی پیشرفت- توسعه"؛ این گزاره را می توان نمود تقابل دو جریان فکری متضاد در یکی دو قرن اخیر در سطح ایران دانست. اگرچه تولید ادبیات بومی در زمینه مفهوم "پیشرفت" اخیراً و توسط رهبر فرزانه انقلاب اسلامی صورت گرفته است، با این وجود نفس وجود این دو تفکر ناهمگون در سطح جامعه ایران را می توان در متن تاریخ دوره قاجار، پهلوی و دوران معاصر مشاهده کرد. افرادی همچون میرزاملکم خان ارمنی، میرزا فتحعلى آخوندزاده و حاج سیّاح محلّاتى را می توان نماینده تفکری دانست که اکنون تحت عنوان "معتقدین به توسعه غربی یا توسعه برونزا" شناخته می شوند. در مقابل؛ افرادی همچون سیدجمال الدین اسدآبادی، جلال آل احمد و علامه اقبال لاهوری در زمره کسانی قرار می گیرند که به صورت واضحی با پیروی از روند "توسعه غربی" مخالف بوده اند. مرور اقوال تاریخی طرفداران توسعه غربی اما خالی از لطف نخواهد بود. به عنوان مثال؛ میرزا آقاخان کرمانی یکی دیگر از همفکران آخوندزاده با حمله شدید به امامت و حجاب بانوان، می گوید: "اساساً علم و دین با هم سر سازگاری ندارند اگر جامعه‏ای بخواهد به رشد علمی دست یابد و صاحب تکنولوژی گردد باید باورهای دینی را کنار بگذارد."

یا میرزا ملکم‏خان می‏گوید: نوکری کردن برای خارجی‏ها شرف دارد بر آقایی کردن در بین خود ما مسلمانها و ایرانی‏ها!آدم باید حق را بگوید، نباید مثل قدمی‏های کهنه پرست و امل که از دنیای امروز خبر ندارد و خودشان را آدمی خیال می‏کنند و زندگی و اخلاق و دین و گذشته خودشان را از همه بهتر تصور می‏کنند، تعجب به خرج داد. تقی زاده دیگر عنصر شناخته شده همین جبهه فکری، پس از بازگشت از لندن می‏گوید: من در این عصر تعجب، بمب تسلیم به فرنگی را منفجر می‏کنم و می‏گوییم ما باید از فرق سر تا ناخن پا فرنگی شویم تا آدم شویم! دکتر مطفر نامدار پاگیری این نوع تفکر در بدنه اجرایی دولتهای ایران را  به شکست تاریخی ایران از روس ها ربط داده می گوید پس از این شکست تاریخی؛ عده ای که در پی ریشه یابی علل شکست بودند؛ نداشتن تکنیک را عامل اصلی شکست ایران یافتند.

روایت این مورخ برجسته از نتایج این جمع بندی اما قابل توجه است. وی می گوید:" از این دوره در دیوان‌سالاری دوره‌ی قاجاریه، آن هم نه در ساختار دولتی به مفهوم عمومی، در ساختار ارتش در ذهن بعضی از دولتمردان فکری به وجود آمد که برویم این تکنیک را بگیریم. ابتدا این فکر به ذهن آن‌ها می‌آید که چند محصل به خارج بفرستیم تا فنون را یاد بگیرند و به ما یاد بدهند. در دوره‌ای این کار را می‌کنند و می‌بینند هیچ اثری ندارد و وقتی آن‌ها برگشتند، به تعبیر حکومتی‌ها، گفتند «شترمرغ‌های ایرانی» برگشتند. هیچ‌کاری از آن‌ها برنمی‌آمد، جز تحقیر مردم و ترویج اداواطوارهایی که از این دوران در جامعه‌ی ما معروف می‌شود به اداواطوارهای فرنگی‌مآب."واقعیت آن است که این جریان هنوز هم در متن جامعه ایران وجود دارد و بر درستی راه و روش خود اصرار می ورزد. در این زمینه کتاب نوشته، تئوری پردازی می کند و در مرحله ای بالاتر قصد عملیاتی کردن آن در بدنه دستگاه اجرایی کشور را دارد.

به عنوان مثال؛ محمود سریع القلم که گاهاً از وی به عنوان عقل منفصل دولت یازدهم یاد می شود، در متن کتاب عقلانیت و توسعه یافتگی ایران(ص 288) در تشریح علمی! این موضوع می نویسد:" یکی از دلایلی که نه تنها ایران، بلکه کل منطقه خاورمیانه مشکل توسعه یافتگی دارد، این است که در این منطقه، هویت فرهنگی قوی وجود دارد که آمادگی ادغام با فرهنگ جهانی را ندارد.... ما در دنیا لفظ، مفهوم و تعبیری به نام استقلال اصلا نداریم. استقلال تعبیری است که در دهه 1950 میلادی کشورهای آفریقایی برای دوره استعمارزدایی استفاده می کردند. مفهومی بود که موثر افتاد و در کسب حاکمیت ملی برای ایران در دوران پس از انقلاب اسلامی مفید بود، اما امروز لغت استقلال کاربرد ندارد." آنگونه که مشاهده می شود ما اکنون با میرزاملکم ها و تقی زاده های جدیدی در سطح کشور طرف هستیم! افرادی که تسلیم سیاسی و فرهنگی بی قید و شرط به غرب را یگانه راه پیشرفت کشور  معرفی کرده، تاکید بر مفاهیمی همچون استقلال سیاسی و فرهنگی را عبث می دانند!

به راستی که تاریخ تکرار می شود و از این بابت نباید چندان متعجب بود! با این وجود؛ این افراد به این سوال ساده و اساسی پاسخ نمی دهند که چگونه با وجود وابستگی تمام قد کشور به غرب در دوران پهلوی، به توسعه دست پیدا نکردیم؟ از طرفی؛ چگونه است که کشورهایی همچون مصر، لیبی یا تونس با وجود وابستگی همه جانبه به غرب در طی سه دهه گذشته هنوز هم در مقدمات توسعه فنی، علمی و اقتصادی درمانده اند؟ و در مقابل؛ هر روز با بحران های سیاسی-امنیتی دست و پنجه نرم می کنند؟ رهبر فرزانه انقلاب اسلامی با درک همین واقعیات به عرصه تولید ادبیات در این زمینه ورود کرده، مفهوم "پیشرفت" را در مقابل مفهوم غربی "توسعه" مطرح کرده اند. بحث بر سر تدوین الگوی پیشرفت ایرانی-اسلامی در سال های گذشته نیز در همین راستا قابل تفسیر و تحلیل است. آنگونه که پیش از این ذکر شد؛ یکی از مهم ترین وجوه تفکر طرفداران توسعه غربی، دست کشیدن از فرهنگ بومی و ملی اسلامی-ایرانی است.

از طرفی؛ در منطق مذکور؛ تنها معیارهای اقتصادی برای رصد پیشرفت یا پسرفت یک کشور مورد ارزیابی قرار می گیرد. لذا مفاهیمی اخلاقی و انسانی به طور کلی نادیده گرفته شده؛ انسان در قامت یک حیوان اقتصادی به حساب می آید. رهبر فرزانه انقلاب اسلامی بر همین اساس می فرمایند:" آنچه که موجب می‌شود ما الگوى غربى را براى پیشرفت جامعه‌‏ى خودمان ناکافى بدانیم در درجه‏ى اول این است که نگاه جامعه‌‏ى غربى و فلسفه‏‌هاى غربى به انسان ‌‌ـالبته فلسفه‌‏هاى غربى مختلف‌‌اند، اما برآیند همه‌‏‌ی آن‌‌ها این است‌ـ‌ با نگاه اسلام به انسان، به کلى متفاوت است؛ یک تفاوت بنیانى و ریشه‌‏اى دارد. لذا پیشرفت، که براى انسان و به وسیله‌‏ى انسان است، در منطق فلسفه‏‌ى غرب معناى دیگرى پیدا می‌‌کند، تا در منطق اسلام؛ پیشرفت از نظر غرب پیشرفت مادى است... پیشرفت وقتى مادى شد، معنایش این است که اخلاق و معنویت را می‌‌شود در راه چنین پیشرفتى قربانى کرد. یک ملت به پیشرفت دست پیدا کند، ولى اخلاق و معنویت در او وجود نداشته باشد، اما از نظر اسلام پیشرفت این نیست. البته پیشرفت مادى مطلوب است، اما به عنوان وسیله. هدف، رشد و تعالى انسان است."

 

* علی صابری

chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
تحولات جمعیتی صالح قاسمی
تحولات جمعیتی
آخرین اخبار
  • :: باید ترمز خودروسازها برای افزایش قیمت کشیده شود!
  • :: چرا سیاسیون در ایام انتخابات یاد بدحجاب‌ها می‌افتند!
  • :: فلسطین در سال ۹۵؛ رویدادها و روندها
  • :: اینفوگرافیک / نامگذاری سال از ۷۸ تا ۹۶ در یک نگاه
  • :: بنی‌صدر دستور داد به سپاه کمتر گلوله بدهد
  • :: نداشتن دیپلماسی اقتصادی قدرتمند نقطه ضعف دولت یازدهم است
  • :: کم کاری مسئولین علت ورود مصداقی رهبری
  • :: دولت یازدهم؛ دولت «ما نمی‌توانیم‌»ها+جدول
  • :: صهیونیستها با استفاده از مزدوران خود «مازن فقهاء» را ترور کردند
  • :: تحریم‌های جدید آمریکا نقض آشکار برجام است
  • :: خوشحالی حسین فریدون از عدم تأیید مرحوم رفسنجانی
  • :: حمایت از تولید و اشغال، شعاری فراتر از اقتصاد
  • :: آیا انقلاب ایران تمام شده است؟
  • :: آیا نسل سومی‌ها با انقلاب بیگانه‌اند؟
  • :: انقلاب اسلامی، زنده، پویا و پیش رونده
  • :: با وعده و وعید گره‌ای از مشکلات باز نمی‌شود
  • :: پیروزی جریان انقلابی در وحدت و همدلی است
  • :: کنار بکشند هم به نفع ملت است هم به نفع خودشان
  • :: تولید داخل فدای ارتباطات بی اثر دولت با غرب
  • :: پیشروی به سمت حومه شمالی حماة
  • :: بهای اقلام خوراکی در سال 95 بسیار فراتر از نرخ تورم رشد کرد+جدول
  • :: عوامل ساختاری بی‌تقوایی در شبکه‌های اجتماعی سایبری
  • :: چرایی درد از دیدگاه ابن سینا
  • :: نقش دلایل ژنتیکی در دعاوی اثبات نسب
  • :: سایه زنگ خطر بیکاری بر سر اقتصاد کشور
  • :: احتمال بالای موفقیت جریان انقلابی
  • :: انتخابات به دور دوم برود روحانی می‌بازد
  • :: الگوی تمدن‌ساز ولایت در نام‌گذاری سال‌ها
  • :: نسبت دولت یازدهم با بانک چیست؟
  • :: تحولات جمعیتی
  • :: قانونی شدن اسلام ستیزی در اروپا
  • :: معیار انتخابات ریاست جمهوری سال 96
  • :: ایجاد رقابت داخلی در جبهه نیروهای انقلاب به هر بهانه‌ای خطایی راهبردی است
  • :: هر کسی با نتیجه آرای ملت در بیفتد، در مقابلش می‌ایستم/ واردات کالاهایی که در داخل تولید می‌شود باید حرام شرعی و قانونی شناخته شود
  • :: نباید فرصت ائتلاف‌سازی به ترامپ داده شود
  • :: زمانی عید است که شاهد اختلاس، تبعیض، مانور تجمل واشرافیگری نباشیم
  • :: میزان اشتغالزایی در راستای اقتصاد مقاومتی بسیار ضعیف است
  • :: شاخص نقطه به نقطه 8 درصدی
  • :: اسرائیل برای دوران بعد از رفع محدودیت‌های موشکی ایران آماده می‌شود
  • :: سال 1395 یکی از بدترین سالها برای تولید ملی بود
  • :: دستاوردهای دولت در عرصه مهار تورم، رشد اقتصادی و اشتغال در ۲۵ سال گذشته بی‌نظیر است
  • :: سال گذشته نتوانستیم «اقتصاد مقاومتی» را محقق کنیم
  • :: سال ۹۶ سال «اقتصاد مقاومتی؛ تولید - اشتغال»
  • :: 95، سال پوست‌اندازی نظم نوین منطقه
  • :: جامعه‌ مداح باید بتواند با نگاه به دنیای روز گفتمان‌سازی کند
  • :: درس‌های نهضت ملی شدن صنعت ‌نفت برای برجامیان
  • :: اصلاح طلبان در وضعیت آچمز انتخاباتی / تردیدها و تهدیدها میان اعتدالیون و اصلاحات
  • :: نامه سرگشاده سلیمی‌نمین خطاب به قوچانی
  • :: در باب رفتار ارباب و رعیتی وزیر راه
  • :: پیگیری برجام، سازوکار جدید می‌خواهد
  • :: اختلافات سر باز کرد؛ اصلاح‌طلبان بازهم خود را فدای روحانی می‌کنند؟
  • :: 12 رویداد غیرمنتظره جهان در یک سال پرحادثه + عکس
  • :: اشتغال کشور در دولت یازدهم ویران شد